ნახიჩევანის აეროპორტზე ირანული დრონების იერიშმა სამხრეთ კავკასიაში შიში გაამძაფრა, თუმცა ადგილობრივი ექსპერტები, რომლებსაც BBC ესაუბრა, მიიჩნევენ, რომ აშშ-ის და ისრაელის ომი ირანის წინააღმდეგ, შესაძლოა, რეგიონისთვის "შესაძლებლობების ფანჯარადაც" იქცეს.
აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ ირანისგან სასწრაფო განმარტება მოითხოვა, პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა კი მეზობელი ქვეყანა სიმხდალესა და ტერორიზმში დაადანაშაულა. ეს განცხადებები მოჰყვა ხუთშაბათს ნახიჩევანის აეროპორტზე განხორციელებულ თავდასხმას, რომელიც, სავარაუდოდ, ირანულმა უპილოტო საფრენმა აპარატებმა განახორციელეს.
აზერბაიჯანის თავდაცვის უწყება აცხადებს, რომ „აგრესიის ეს აქტი პასუხგაუცემელი არ დარჩება“. მათივე ინფორმაციით, ოთხი გამოგზავნილი დრონიდან ერთის ჩამოგდება მოხერხდა. სოციალურ ქსელებში გავრცელებულ კადრებში ჩანს, როგორ ამოდის კვამლი ტერმინალის შენობიდან. კიდევ ერთი დრონი, ბაქოს მონაცემებით, ადგილობრივ სკოლასთან ჩამოვარდა. ირანის შეიარაღებული ძალები აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე დარტყმებს კატეგორიულად უარყოფენ.
- მოვლენების სწრაფი განვითარების ფონზე, სამხრეთ კავკასიის სამივე ქვეყანას ერთი რამ აერთიანებს: ამ დრომდე არცერთ მათგანს ოფიციალურად არ დაუკავებია რომელიმე მხარის პოზიცია აშშ-ის, ისრაელისა და ირანის ომში. აზერბაიჯანი, სომხეთი და საქართველო, როგორც ჩანს, მოვლენებს შორიდან აკვირდებიან.
პოლიტოლოგი ფარჰად მამედოვი აეროპორტზე თავდასხმას ირანის მხრიდან „უმადურობას“ უწოდებს, რადგან ბაქო კონფლიქტში ნეიტრალიტეტს ინარჩუნებს. მისი თქმით, რადგან საბრძოლო მოქმედებები ირანის სამხრეთით მიმდინარეობს, ჩრდილოეთზე (აზერბაიჯანზე) დარტყმა შემთხვევითობა ვერ იქნებოდა. თუმცა, არაბული ქვეყნებისგან განსხვავებით, აზერბაიჯანში არ არის ამერიკული ბაზები, რომლებზეც იერიშის მიტანა ლოგიკური იქნებოდა.
"ირანში ახლა მართთვის სრული ქაოსია. გაუგებარია, ვინ და როგორ იღებს გადაწყვეტილებებს დარტყმების შესახებ“, - წერს მამედოვი. ექსპერტთა ნაწილი კი შიშობს, რომ "გაჩუმების“ ტაქტიკა შეიძლება არასაკმარისი აღმოჩნდეს და ომის ტალღამ კავკასიამდეც მოაღწიოს.
აზერბაიჯანი და "სამხრეთ აზერბაიჯანი"
ეკონომისტი ნატიგ ჯაფარლი აღნიშნავს, რომ აზერბაიჯანი ნავთობის ფასის ზრდით (86$ ბარელზე) დროებით სარგებელს კი იღებს, მაგრამ ირანში ომი აუცილებლად გამოიწვევს იმ პროდუქტების გაძვირებას, რომლებიც იქიდან შემოდის. ომის დაწყებისთანავე ირანმა სურსათის ექსპორტი შეწყვიტა. ცნობისთვის, გასულ წელს აზერბაიჯანმა ირანიდან 633 მილიონი დოლარის პროდუქცია შეიძინა.
თუმცა საკითხი მხოლოდ ეკონომიკაში არ არის. აზერბაიჯანს ირანთან ყველაზე გრძელი საზღვარი აქვს, ხოლო თავად ირანში უფრო მეტი ეთნიკური აზერბაიჯანელი ცხოვრობს (12-დან 22 მილიონამდე), ვიდრე აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში.
BBC-ის აზერბაიჯანული სამსახურის რედაქტორი, კონულ ხალილოვა მიიჩნევს, რომ ილჰამ ალიევმა „წითელი ხაზი“ გადაკვეთა, როდესაც აზერბაიჯანს „ირანში მცხოვრები აზერბაიჯანელების იმედი“ უწოდა. ბაქო აქამდე მსგავს რიტორიკას ერიდებოდა. ეს მიანიშნებს იმაზე, რომ ირანის სისუსტის ფონზე, აზერბაიჯანი მზად არის, საკუთარი ეროვნული ინტერესები უფრო მკაცრად დაიცვას.
ისტორიული მეხსიერებაც მნიშვნელოვანია: ბაქოში ხშირად ახსენებენ მე-19 საუკუნეში ტერიტორიების გაყოფას სპარსეთსა და რუსეთს შორის. ჩრდილოეთ ირანს ბაქოში ხშირად „სამხრეთ აზერბაიჯანს“ უწოდებენ, რაც თეირანის გაღიზიანებას და სეპარატიზმის შიშს იწვევს.
მიუხედავად ისრაელთან სამხედრო პარტნიორობისა, აზერბაიჯანი ამჟამად ნეიტრალურია. „ბაქომ სწორად იმოქმედა, რომ პროცესებში არ ჩაერია“, - ამბობს ჯაფარლი. თუმცა, თუ ირანში სიტუაცია უმართავი გახდება, მეზობელი ქვეყნები, მათ შორის აზერბაიჯანი, ლტოლვილთა მასობრივ ნაკადს უნდა ელოდონ.
სომხეთი და სასურსათო კრიზისის საფრთხე
ლტოლვილების შიში სომხეთშიც აქვთ, თუმცა აქ მთავარი პრობლემა იზოლაციაა. სომხეთი ზღვაზე გასასვლელის არმქონე ქვეყანაა და მჭიდროდ არის დამოკიდებული ირანულ იმპორტსა და იმ პორტებზე, რომლებსაც ახლა აშშ ბომბავს.
ერევნელი ჟურნალისტი მარკ გრიგორიანი შიშობს, რომ ომმა სომხეთში შეიძლება ნამდვილი სასურსათო კრიზისი გამოიწვიოს. სომხეთისთვის ირანთან სავაჭრო ბრუნვა (დაახლოებით 1 მილიარდი დოლარი) კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.
ამას ემატება ე.წ. „ტრამპის გზა მშვიდობისთვის“ - პროექტი, რომელიც აზერბაიჯანსა და ნახჭევანს სომხეთის ტერიტორიის გავლით აკავშირებს. გეგმის მიხედვით, ამ გზას ამერიკული კომპანიები გააკონტროლებენ, რაც ირანის დიდ უკმაყოფილებას იწვევს. თეირანში შიშობენ, რომ ეს პროექტი მათ იზოლაციაში მოაქცევს და მას „ტრამპის დაქირავებულთა სასაფლაოს“ უწოდებენ.
მიუხედავად ამისა, გრიგორიანი აღნიშნავს, რომ სომხეთის პრემიერი ნიკოლ ფაშინიანი სიმშვიდეს ინარჩუნებს, სოციალურ ქსელებში ყოველდღიურ ვიდეოებს აქვეყნებს და მეზობელ თბილისსაც ესტუმრა, რაც იმაზე მიანიშნებს, რომ ხელისუფლება ქვეყანას ომისგან დაცულად მიიჩნევს.
საქართველო და რეგიონული შანსი
საქართველოს ირანთან პირდაპირი საზღვარი არ აქვს, თუმცა ის ათასობით ირანელისთვის იქცა თავშესაფრად. იანვარში, ირანში მიმდინარე პროტესტების დროს, თბილისში მცხოვრები ირანელები ქუჩაში ამერიკის დროშებით გამოვიდნენ.
საქართველოს ეკონომიკური კავშირი ირანთან ყველაზე მცირეა (230 მლნ დოლარი), რაც ქვეყანას უფრო მეტ მანევრის საშუალებას აძლევს. ექსპერტი გიორგი მჭედლიშვილი მიიჩნევს, რომ კონფლიქტში მხარის დაკავება სახიფათოა, თუმცა სამხრეთ კავკასიისთვის „შესაძლებლობების ფანჯარა“ მართლაც იხსნება.
მისი თქმით, სანქცირებულ რუსეთსა და ირანს შორის მოქცეული კავკასიის, როგორც ევროპა-აზიის დამაკავშირებელი დერეფნის როლი იზრდება. "სომხეთი და აზერბაიჯანი ცდილობენ წარსულს ჩააბარონ კონფლიქტი და შექმნან ერთიანი რეგიონი. ფაშინიანის ვიზიტი თბილისში სწორედ ამ ერთიანი რეგიონის მშენებლობის ნაწილია. ეს შანსი პოლიტიკურ კონიუნქტურაზე მაღლა დგას", - აღნიშნავს მჭედლიშვილი.
